Ag obair faoi mhíchumas

Réamhrá

Ar nós gach fostaí eile, is féidir le daoine faoi mhíchumas raon scileanna, buanna agus cumas a thabhairt chuig an láthair oibre agus tá raon tacaíochtaí ar fáil dóibh in Éirinn le cabhrú leo fostaíocht a fháil agus a choimeád. Tá roinnt díobh seo do dhaoine faoi mhíchumas atá ag obair – féach ‘Fostaithe faoi mhíchumas’ thíos. Tá tacaíochtaí eile ar fáil do dhaoine faoi mhíchumas atá dífhostaithe – féach ‘Post a lorg’ thíos.

Fostaithe faoi mhíchumas

Má thagann míchumas ort

Má tá post agat agus go dtagann míchumas ort – mar shampla, trí thimpiste nó bhreoiteacht – d’fhéadfadh go dteastódh uait filleadh ar an obair uair éigin. Sa chás seo, tá sé tábhachtach suí síos le d’fhostóir agus do roghanna a plé go muiníneach. Ag brath ar an gcineál míchumais agus ar an gcineál poist atá agat, seans nach mbeadh fadhb ar bith agat filleadh ar an obair. Go deimhin, tá seans nach mbeadh tionchar ar bith ag do mhíchumas ar an gcineál poist atá agat nó ar do chumas é a chomhlíonadh. D’fhéadfadh gá a bheith ann an láthair oibre a chur in oiriúint do do mhíchumas áfach nó d’fhéadfadh trealamh speisialta a bheith ag teastáil uait chun do phost a chomhlíonadh. Mura féidir leat filleadh ar an bpost a bhí agat cheana de bharr do mhíchumais, tá raon roghanna ar fáil – féach ‘Post a lorg’ thíos.

Má éiríonn do mhíchumas níos measa nó má tá tuilleadh tacaíochta de dhíth ort

I gcásanna ina raibh míchumas agat cheana féin a d’athraigh nó atá forásach, ba chóir duit suí síos le d’fhostóir agus labhairt faoi na roghanna atá ar fáil duit agus na riachtanais atá agat. D’fhéadfadh cibé an bhfuil tuilleadh athruithe ag teastáil chun do phost reatha a dhéanamh nó nach bhfuil, cibé ar gá athruithe a dhéanamh don áitreabh agus cibé ar gá d’imthosca oibre agus do chleachtais oibre a athrú a bheith i measc na saincheisteanna a bheadh á bplé agaibh. Ba chóir duit a bheith macánta agus réadúil faoi do chumas féin leanúint leis an obair.

Roghanna ag an obair

D’fhéadfadh tosú nó dul chun cinn míchumais a bheith ina imeacht millteach. Ní chiallaíonn sé i gcónaí go mbeidh ort éirí as do phost áfach. Tá sé de dhualgas ar fhostóirí freastal go réasúnta do bhaill foirne faoi mhíchumas agus go minic, is féidir leat leanúint ag obair i láthair oibre oiriúnaithe nó le trealamh agus athruithe do do chleachtas oibre agus do do choinníollacha fostaíochta. I measc na roghanna féideartha duitse agus do d’fhostóir tá:

• Ath-imlonnú i bpáirt a chuireann ar do chumas leanúint le cuid den phost a bhí agat cheana féin a dhéanamh (ar bhonn páirtaimseartha nó trí thascanna nua a chur san áireamh). Is féidir leat tascanna áirithe a thabhairt suas agus cinn eile a dhéanamh ina n-ionad atá á ndéanamh ag do chomhghleacaithe faoi láthair.
• Ath-imlonnú: Mura féidir leat an post a bhí agat roimhe seo a chomhlíonadh a thuilleadh, ach más féidir leat feidhm eile a chomhlíonadh laistigh den eagraíocht, is roghanna iad athoiliúint agus ath-imlonnú féidir leat agus le d’fhostóir féachaint orthu.
• Socruithe oibre solúbtha: Má tá míchumas ort, d’fhéadfadh sé a bheith ina fhachtóir cinniúna faoi cibé an féidir leat filleadh ar do shaol oibre má tá tú in ann oibriú go páirtaimseartha, oibriú ar fhleisc-am, do phost a roinnt nó oibriú ón mbaile.
• An láthair oibre a chur in oiriúint agus teicneolaíocht oiriúnaitheach: d’fhéadfadh láthair oibre inrochtana agus teicneolaíocht oiriúnaitheach cur ar do chumas do phost a chomhlíonadh gan deacracht. Soláthraíonn Deontas Oiriúnaithe Trealaimh/Láithreach Oibre FÁS maoiniú le haghaidh costas na mionathruithe nó an tsaintrealaimh a ligfidh do dhuine faoi mhíchumas tairiscint fostaíochta a ghlacadh nó fanacht i bhfostaíocht.
• Deontas do Léitheoir Pearsanta: Má tá tú dall nó lagamhairc agus go bhfuil cabhair ag teastáil uait le léitheoireacht a bhaineann le do phost, d’fhéadfá a bheith i dteideal deontas chun ligean duit léitheoir pearsanta a fhostú a fháil.

Tacaíochtaí d’fhostóirí

Tá sé tábhachtach do gach fostóir baill foirne inniúla, a bhfuil taithí acu, agus gur féidir leo brath orthu, a fháil agus a choimeád. Tá roinnt scéimeanna tacaíochta ar fáil duit má thagann míchumas ar dhuine de do bhaill fhoirne nó má fhostaíonn tú ball foirne nua a bhfuil míchumas air/uirthi. Soláthraíonn an tSeirbhís EmployAbility na Roinne Coimirce Sóisialaí na tacaíochtaí fhostaíochta seo. (Roimhe seo bhí siad soláthartha ag na seirbhísí fostaíochta FÁS atá aistrithe chuig an Roinn in Eanáir 2012.)

• Scéim Oiriúnaithe Trealaimh/Láithreach Oibre: Má bhíonn ort athruithe a dhéanamh, d’fhéadfadh go mbeifeá in ann an deontas seo a fháil ó FÁS i dtreo na gcostas a bhaineann le d’áitreabh a chur in oiriúint nó chun trealamh a cheannach.
• D’fhéadfadh an Scéim Deontais um Fhostaí a Choinneáil cabhrú leat fostaí a choinneáil a bhfuil breoiteacht, riocht nó laige tagtha air a chuireann isteach ar a chumas a phost a chomhlíonadh.
• Tá an Scéim Oiliúna um Fheasacht ar Mhíchumas oscailte do na cuideachtaí go léir san earnáil phríobháideach. D’fhéadfadh oiliúint feasachta míchumais cabhrú le d’fhoireann an tseirbhís is fearr a sholáthar do chustaiméirí nó chliaint a bhfuil míchumas orthu agus cinntíonn sé go bhforbraíonn agus go gcoimeádann siad caidreamh oibre maith le comhghleacaithe a bhfuil míchumas orthu.
• Cuireann an Scéim Fóirdheontais Pá dreasachtaí airgeadais ar fáil d’fhostóirí, lasmuigh den earnáil phoiblí, chun daoine áirithe faoi mhíchumas a fhostú a oibríonn níos mó ná 20 uair in aghaidh na seachtaine.

Cearta fostaíochta daoine faoi mhíchumas

Tá na cearta fostaíochta céanna ag fostaithe faoi mhíchumas is atá ag fostaithe eile.

Reachtaíocht comhionannais: Cuireann na hAchtanna um Chomhionannas Fostaíochta 1998-2011 cosc iomlán ar idirdhealú ar fhoras míchumais i bhfostaíocht, oiliúint agus earcú san áireamh. Deir na hAchtanna um Chomhionannas Fostaíochta áfach nach bhfuil sé de dhualgas ar fhostóir duine a earcú ná a choinneáil nach bhfuil iomlán inniúil nó nach bhfuil ábalta na dualgais a bhaineann leis an bpost a chomhlíonadh. Má tá deacracht sláinte meabhrach agat, tá 2 leabhrán foilsithe ag an Údarás Comhionannais, Equality and mental health: what the law means for your workplace (pdf) agus Equality and mental health: how the law can help you (pdf).
Freastal réasúnta: De réir na nAchtanna um Chomhionannas Fostaíochta 1998-2011 tá ar fhostóirí céimeanna réasúnta a ghlacadh chun freastal ar riachtanais fostaithe agus fostaithe féideartha a bhfuil míchumais orthu. Is féidir freastal réasúnta a shainmhíniú mar oiriúnú áirithe a dhéanamh ar na tascanna nó ar struchtúr an phoist nó na láithreach oibre, a ligeann don fhostaí cáilithe atá faoi mhíchumas a phost a chomhlíonadh go hiomlán agus tairbhe a bhaint as comhdheiseanna fostaíochta. Faoi reachtaíocht an AE áfach, níl dualgas ar fhostóirí caitheamh go speisialta le fostaithe ná áiseanna speisialta a sholáthar dóibh má tá costas iomarcach nó díréireach ag baint lena leithéid a dhéanamh.

Sláinte agus sábháilteacht: Faoin Acht um Shábháilteacht, Sláinte agus Leas ag an Obair 2005 ní mór d’fhostóirí sábháilteacht, sláinte agus leas na bhfostaithe go léir ina láthair oibre a chinntiú. Tugtar aird ar leith ar fhostaithe faoi mhíchumais agus treoraítear d’fhostóirí a gcuid riachtanas a thabhairt san áireamh, go háirithe maidir le doirse, pasáistí, staighrí, cithfholcadáin, báisíní níocháin, leithris agus stáisiúin oibre.

Cuóta na seirbhíse poiblí: Cuireann an tAcht um Míchumas 2005 dualgas ar chomhlachtaí poiblí breathnú ar riachtanais daoine faoi mhíchumas agus freastal orthu. Faoi Chuid 5 den Acht, coimeádtar 3% de na poist i gcomhlachtaí seirbhíse poiblí (údaráis áitiúla, an státseirbhís, FSS agus araile) do dhaoine faoi mhíchumas.

Post a lorg

Cibé an bhfuil tú ag lorg poist den chéad uair nó go bhfuil tú ag filleadh ar an obair tar éis bheith as láthair, tá sé tábhachtach go dtugann tú do chuid scileanna faoi deara mar aon leis na praiticiúlachtaí a bhaineann le do mhíchumas agus leis an gcineál oibre a bhfuil iarratas á chur isteach agat uirthi araon. Tá beartais chomhdheiseanna ar bun ag a lán fostóirí agus léiríonn siad go soiléir ar fhógraí le haghaidh poist go gcuireann siad fáilte roimh iarratais ó dhaoine faoi mhíchumas a bhfuil na cáilíochtaí oiriúnacha acu. Ba chóir go mbeifeá ar an eolas áfach faoi na cearta atá agat agus faoi na dualgais atá ar fhostóirí féideartha maidir leat faoi reachtaíocht comhionannais na hÉireann. Tá sé suas chugat féin an cinneadh a dhéanamh cibé an dteastaíonn uait insint d’fhostóirí féideartha faoi do mhíchumas. Baineann sé seo go háirithe mura bhfuil do mhíchumas sofheicthe (mar shampla tinneas ainsealach ar nós airtríteas nó meabhairghalair) ach go bhféadfadh sé bac a chur ort dualgais áirithe a chomhlíonadh. Cé go bhféadfadh do chúiseanna féin a bheith agat le do mhíchumas a choimeád príobháideach, ní féidir le d’fhostóir freastal ar aon riachtanais speisialta a d’fhéadfadh a bheith agat mura bhfuil a fhios acu faoi do mhíchumas.

Tá roinnt scéimeanna tacaíochta agus deiseanna oiliúna ar fáil do dhaoine faoi mhíchumas má theastaíonn uathu dul isteach san fhórsa oibre.

Tacaíochtaí agus oiliúint

Cuimsíonn seirbhísí margadh saothair do dhaoine faoi mhíchumas cabhrú leo fostaíocht le pá a fháil nó iad a ullmhú don obair trí chláir oiliúna nó fostaíochta. Soláthraíonn an tSeirbhís EmployAbility na Roinne Coimirce Sóisialaí na tacaíochtaí fhostaíochta seo (seirbhísí fostaíochta FÁS roimhe seo).

Soláthraíonn FÁS gairmoiliúint do dhaoine dífhostaithe agus do dhaoine atá ag filleadh ar an bhfórsa oibre trí oiliúint agus chúrsaí oiliúna um scileanna speisialta. Tairgtear oiliúint do dhaoine i bhfostaíocht trí phrintíseachtaí agus oiliúint inmheánach. Tugann FÁS spreagadh do dhaoine faoi mhíchumas leas a bhaint as na roghanna oiliúna seo go léir.

Tá conarthaí ag FÁS le 20 soláthraí sainoiliúna ar fud na tíre chomh maith chun cúrsaí oiliúna a sholáthar do dhaoine faoi mhíchumas, a d’fhéadfadh tacaíocht níos déine a bheith de dhíth orthu ná mar a mbeadh ar fáil i ngnáthchúrsaí oiliúna. San áireamh ar phríomhghnéithe na sainoiliúna tá trealamh oiriúnaithe, cur chuige atá dírithe níos mó ar an duine aonair agus seisiúin oiliúna níos faide.

Scéim Deontais um Ateangaire le haghaidh Agallamh Poist

Má tá tú i d’iarrthóir poist atá bodhar, nó go bhfuil moill éisteachta nó máchail chainte ort is féidir leat iarratas a chur chuig FÁS ar mhaoiniú le go rachadh ateangaire sa teanga chomharthaíochta nó ateangaire eile chuig d’agallamh poist in éineacht leat. Is féidir maoiniú a sholáthar freisin chun costais an ateangaire a chlúdach le linn tréimhse insealbhaithe nuair a thosaíonn tú ag an obair.

An Clár um Fhostaíocht Tacaithe

Cabhraíonn an Clár um Fhostaíocht Tacaithe le daoine faoi mhíchumas obair a fháil agus cuireann sé tacaíocht leanúnach ar fáil dóibh, lena n-áirítear oiliúnóirí poist ar feadh a bhfostaíochta. Oibríonn an clár trí raon eagraíochtaí ar fud na tíre.

Íocaíochtaí míchumais agus an obair

Má tá íocaíocht míchumais á fháil agat, mar shampla, Liúntas Míchumaisagus Pinsean na nDall, d’fhéadfaí ligean duit roinnt oibre a dhéanamh atá ina hobair athshlánúcháin nó theiripeach gan d’íocaíocht míchumais a chailliúint – féach ‘Scéimeanna fostaíochta’ thíos. Má theastaíonn uait oibriú agus d’íocaíocht míchumais a choinneáil, ní mór duit cead a fháil i scríbhinn ón Roinn Coimirice Sóisialaí.

Ó 13 Feabhra 2012 má fhaigheann tú Sochar Breoiteachta nó Pinsean Easláinte, d’fhéadfá cáiliú don Sochar Chumais Pháirtigh.

Scéimeanna fostaíochta

• Cabhraíonn an Scéim Fostaíochta Pobail le daoine atá dífhostaithe go fadtéarmach agus le daoine faoi mhíchumas (i measc eile) filleadh ar an obair.
• Tá sé d’aidhm ag an gClár Seirbhísí Pobail plé le míbhuntáiste trí thacú le gníomhaíocht phobail áitiúil agus trí dheiseanna fostaíochta áitiúla a sholáthar do ghrúpaí áirithe daoine, daoine faoi mhíchumas san áireamh.
• Soláthraíonn Scéim Shóisialta na Tuaithe tacaíocht ioncaim d’fheirmeoirí agus iascairí in Éirinn a fhaigheann íocaíochtaí leasa shóisialaigh fadtéarmacha ar nós íocaíochtaí míchumais.

Tacaíochtaí fostaíochta eile

D’fhéadfadh daoine faoi mhíchumas a theastaíonn uathu a ngnó féin a thosú nó obair a fháil a bheith incháilithe le haghaidh ceann de na tacaíochtaí seo a leanas um fhilleadh ar an obair:

• Tugann an Liúntas Fiontraíochta um Fhilleadh ar Obair spreagadh do dhaoine dífhostaithe, do thuismitheoirí aonair agus do dhaoine atá ag fáil Liúntais Mhíchumais nó Pinsean na nDall dul i mbun féinfhostaíochta.
• Is liúntas cánach breise é Cúnamh Poist Ioncaim do dhuine atá ag filleadh ar an obair i ndiaidh dó/di a bheith dífhostaithe ar feadh 12 mhí. Ligeann an scéim d’fhostóir an duine atá ag fáil Cúnaimh Phoist Ioncaim asbhaint pá dúbailte a éileamh ina chuntais.

Tuilleadh faisnéise faoi fhostaíocht agus faoi mhíchumas

Tá faisnéis do fhostóírí agus cur síos ar an bhfreastal réasúnta gur féidir a dhéanamh do mhíchumais éagsúla ar an láithreán gréasáin Ahead (Cumann Ardoideachais Rochtain agus Míchumas).

Tá an tÚdarás Sláinte agus Sábháilteachta tar éis treoir maidir le cleachtais chuimsitheacha sláinte agus sábháilteachta d’fhostaithe faoi mhíchumas (pdf) a chur ar fáil.

Is leabhrán é ‘Cuir ceist - Lámhleabhar d’Fhostóirí agus d’Fhostaithe’ (pdf) a dhéanann cur síos ar thacaíochtaí gur féidir a thabhairt d’fhostaithe a bhfuil deacrachtaí sláinte intinne acu, atá ar fáil ar láithreán gréasáin ‘Eastern Vocational Enterprises (E.V.E.).

Soláthraíonn An tÚdarás Comhionannais faisnéis faoi chothroime i gcúrsaí oibre agus faoi shaincheisteanna idirdhealaithe.

Má cheapann tú go ndearnadh idirdhealú i do choinne de barr do mhíchumais maidir le hobair, gairmoiliúint nó teacht ar fhostaíocht, is féidir leat gearán a dhéanamh don Bhinse Comhionannais.

Cá háit a ndéanfaidh mé iarratas

Déan teagmháil leis an oifig FÁS áitiúil.