Go ginearálta is ceist í cé mhéad pá a fhaigheann tú d'obair in Éirinn ar gá a shocrú idir tusa agus d'fhostóir. De ghnáth tarlaíonn na hidirbhearta seo nuair a fhaigheann tú tairiscint oibre. Cibé ar bith, faoin Acht um Pá Íosta Náisiúnta 2000 tá an chuid is mó d'fhostaithe i dteideal íosráta pá. Tá fo-íosrátaí ann do dhaoine áirithe cosúil leis na daoine siúd in aois faoi 18 (féach thíos d'eisceachtaí agus fo-íosrátaí).
Tá íosrátaí pá eile d'fhostaithe in earnálacha áirithe. I gcás roinnt earnálacha tá siad leagtha amach in Orduithe Rialacháin Fhostaíochta (ORF) arna ndéanamh ag Comhchoistí Oibreachais. I gcás earnálacha eile tá siad leagtha amach i gComhaontuithe Cláraithe Fostaíochta (CCF) arna ndéanamh ag comhaontuithe comhchoiteanna. Is féidir leat sonraí a fháil amach faoi Orduithe Rialacháin Fhostaíochta agus Comhaontuithe Fostaíochta Cláraithe.
Ón 1 Iúil 2011 faoi IR 331 de 2011 is é an pá íosta náisiúnta d’fhostaí fásta a bhfuil taithí aici/aige ná €8.65 in aghaidh na huaire ( €7.65 roimhe sin). Is éard is fostaí fásta a bhfuil taithí aici/aige chun críche an tAcht um Pá Íosta Náisiúnta ná fostaí a bhfuil fostaíocht de chineál ar bith in aon dhá bhliain os cionn 18 bliana d'aois - féach freisin an chuid ar 'Rátaí' thíos.
Dar ndóigh ní chuireann an t-íosráta pá seo bac ar fhostóir ar bith pá níos airde a thairiscint.
Tá liosta ceisteanna coitianta faoin bpá íosta náisiúnta (pdf) ar an suíomh gréasáin an Údaráis Náisiúnta um Chearta Fostaíochta.
Faoi réir Cuid 20 den Acht um Pá Íosta Náisiúnta 2000, is é an modh bunúsach ríofa ná an pá comhlán a roinnt ar iomlán na n-uaireanta a oibríodh. Ní mór, sula ndéantar sin, a thabhairt faoi deara an pá a chuirtear san áireamh, na huaireanta a chuirtear san áireamh agus an tréimhse tagartha pá (an tréimhse a dhéantar a mheas).
Céard nár chóir a chur san áireamh mar phá?
Tá roinnt rudaí nár chóir a chur san áireamh agus an t-íosráta pá á ríomh, is iad seo ná:
Céard a thógfar san áireamh mar íocaíocht?
De réir an tAcht um Pá Íosta áirítear le d'ollphá, mar shampla, an bunphá agus préimh ar bith sealoibre, bónas nó táille seirbhíse.
Má fhaigheann tú bia (ar a dtugtar cothú) agus/nó cóiríocht (ar a dtugtar lóistín) ó d'fhostóir, déantar na méid seo a leanas a thógáil san áireamh nuair atá an íosráta pá á ríomh:
Uaireanta oibre
Is ionann d'uaireanta oibre agus cibé acu is mó:
nó
Áirítear le "hUaireanta Oibre":
Ní áirítear le "huaireanta oibre":
Tréimhse tagartha pá
Roghnaíonn an fostóir an tréimhse, ar a dtugtar an tréimhse tagartha pá, a ndéanfar an meánphá in aghaidh na huaire a ríomh ina leith. Féadfaidh sé a bheith, mar shampla, ar bhonn seachtainiúil nó ar bhonn coicíse ach ní fhéadfaidh sé a bheith do thréimhse níos mó ná mí.
Caithfidh an fostóir sonraí maidir leis an tréimhse tagartha pá a sholáthar sa ráiteas faoi choinníollacha fostaíochta atá le tabhairt d'fhostaí de réir an tAcht um Théarmaí Fostaíochta (Faisnéis) 1994.
Féadfaidh tú ráiteas i scríbhinn a iarraidh ar d'fhostóir maidir le do mheánráta pá do thréimhse tagartha pá ar bith laistigh den 12 mí atá thart. Tá ceithre seachtaine ag an bhfostóir chun an ráiteas a sholáthar.
Tá roinnt eisceachtaí ann maidir leo siúd atá i dteideal an íosráta phá náisiúnta a fháil. Níl feidhm ag an reachtaíocht i gcás duine atá fostaithe ag duine a bhfuil gaol gairid aige/aci leis/léi (mar shampla céile, páirtnéir sibhialta nó tuismitheoir) ná i gcás duine atá i bprintíseacht reachtúil. Chomh maith leis seo níl ráthaíocht ag fostaithe áirithe cosúil le daoine óga nach bhfuil 18 bliana d'aois bainte amach acu agus daoine faoi oiliúint ach go bhfaighidh siad ráta laghdaithe nó ráta atá faoi bhun an íosráta pá náisiúnta.
Rátaí pá atá faoi bhun an íosráta phá
Ó 1 Iúil 2011 tá foráil san Acht um Pá Íosta go n-íocfaí na rátaí seo a leanas atá faoi bhun an íosráta phá - féach 'Rátaí' thíos.
Baineann céimeanna seo an Íosráta Pá Náisiúnta le fostaithe a bhfuil 18 mbliana d'aois bainte amach acu agus atá á bhfostú don chéad uair.
Oiliúnaithe
Ó 1 Iúil 2011 tá foráil san Acht um Pá Íosta go n-íocfaí rátaí pá
atá faoi bhun an íosráta pá le fostaithe a bhfuil 18 mbliana d'aois bainte
amach acu má tá cúrsa eagraithe oiliúna nó staidéar faoi threoir ar siúl
acu atá údaraithe nó faofa ag an bhfostóir - féach 'Rátaí' thíos.
Tá foráil san Acht go n-íocfaí na rátaí seo a leanas dóibh siúd atá
faoi thraenáil:
Tabhair faoi deara: ní mór do gach trian díobh a bheith ann ar feadh míosa ar a laghad agus ar feadh bliana ar a mhéid.
Leagann an tAcht síos critéir áirithe ar ghá don chúrsa oiliúna a shásamh má tá na rátaí seo le cur i bhfeidhm. Mar shampla, caithfidh an fostaí a bheith i mbun staidéir nó faoi oiliúint le feabhas a chur ar a c(h)uid oibre; caithfidh an fostóir an cúrsa oiliúna/ staidéir a stiúradh nó a fhaomhadh; caithfidh 10% den traenáil, ar a laghad a bheith ar siúl in áit nach í gnáth áit oibre an fhostaí í; agus caithfear córas measúnaithe agus teistiméireachta a bheith ann ag deireadh an chúrsa traenála, nó dearbhú i scríbhinn a bheith ar fáil.
Má tá fostóir nach bhfuil in ann an t-íosráta pá náisiúnta a íoc i ngeall ar dheacracht airgid féadfaidh an Chúirt Oibreachais díolúine a thabhairt d'fhostóir ó íocaíocht an íosráta pá náisiúnta le haghaidh tréimhse ó 3 mhí go dtí bliain amháin. Ní féidir ach díolúine amháin den chineál seo a cheadú.
Ní mór don fhostóir an díolúine a iarraidh ar an gCúirt Oibreachais le comhthoiliú fhormhór na bhfostaithe, agus caithfidh siad glacadh freisin go mbeidh cinneadh na Cúirte Oibreachais ina cheangal orthu.
Caithfidh an fostóir a léiriú nach féidir leis/léi an íosráta pá náisiúnta a íoc agus i gcás go gcuirfí iallach air/uirthi íoc as, go mbeadh air/uirthi scaoileadh le fostaithe nó deireadh a chur lena bpoist.
Is féidir díolúine a lorg ó íocaíocht an ráta iomláin amháin den íosráta pá náisiúnta, ní féidir í a lorg i gcásanna arna gclúdach ag an ráta laghdaithe, mar shampla, i gcás fostaithe nach bhfuil 18 bliana d'aois bainte amach acu.
Má dhéanann tú do theidlíocht ar an íosráta pá náisiúnta a lorg tá tú á chosaint ó ansmacht nó dífhostú. Cuireann an reachtaíocht cosc arÍospairt . Ina theannta seo, má dífhostaítear tú de bharr an t-íosráta pá náisiúnta a lorg, féadfaidh tú éileamh a dhéanamh ar dhífhostú éagórachbeag beann ar fhad seirbhíse ná ar líon na n-uaireanta a oibríodh in aghaidh na seachtaine.
Má tá tú le méadú pá a fháil faoin Acht um Pá Íosta Náisiúnta ní féidir le d'fhostóir d'uaireanta oibre a laghdú gan do dhualgais ná líon do chuid oibre a laghdú dá réir.
Tá an t-íosráta pá d'aosach fostaithe le taithí agus na fo-íosrátaí do dhaoine óga agus oiliúnaithe áirithe mar a leanas:
Rátaí ó 1 Iúil 2011
| Fostaí | Íosráta pá in aghaidh na huaire | % íosráta |
| Fostaí aosach le taithí | €8.65 | 100% |
| Faoi bhun 18 bliana d'aois | €6.06 | 70% |
| Céad bliain ó dáta chéad fostaíochta os cionn 18 bliana d'aois | €6.92 | 80% |
| Dara bliain ó dáta chéad fostaíochta os cionn 18 bliana d'aois | €7.79 | 90% |
| Fostaí os cionn 18 bliana d'aois, faoi oiliúint struchtúrtha i rith uaireanta oibre | ||
| Céad tréimhse ar feadh trian | €6.49 | 75% |
| Dara tréimhse ar feadh trian | €6.92 | 80% |
| Tríú tréimhse ar feadh trian | €7.79 | 90% |
Mura bhfuil an t-íosráta pá náisiúnta á fháil agat tá dhá bhealach ina bhféadfaidh tú do chearta a chur i bhfeidhm:
Féadfaidh tú cigire a iarraidh ar an tÚdarás Náisiúnta um Chearta Fostaíochta chun éileamh a fhiosrú nach bhfuil an íosráta pá náisiúnta á íoc.
nó
Féadfaidh tú chomh maith aighneas a chur faoi bhráid an Choimisinéara um Chearta agus an fhoirm gearáin shingil nua a úsáid. Ní féidir é seo a dhéanamh áfach ach amháin má d'iarr tú ráiteas ar d'fhostóir ag leagan amach ríomh an mhéanráta pá in aghaidh na huaire. Caithfidh tú an t-aighneas a atreorú laistigh de sé mhí ó dháta soláthair an ráitis. (Féadfaidh an Coimisinéir um Chearta an teorainn atreorúcháin a shíneadh go dtí uasmhéid de 12 mí.) Má theipeann ar an bhfostóir an ráiteas a sholáthar tosaíonn an t-am ag an dáta ar chóir don fhostóir an ráiteas a sholáthar, is é sin laistigh de 4 seachtaine ó dháta an iarratais.
Tabhair faoi deara: Ní féidir leat gearán maidir leis an aighneas céanna a chur faoi bhráid an Choimisinéara um Chearta agus cigire oibreachais araon faoin Acht um Pá Íosta.
Má tá íospairt a líomhain agat, ní mór duit a iarraidh go gcuirfidh d'fhostóir do choinníollacha oibre ar ais sa staid ina raibh siad roimh an íospairt. Má theipeann ar an bhfostóir é seo a dhéanamh laistigh de choicís ó dháta an iarratais, féadfaidh tú an cheist a chur faoi bhráid an Choimisinéara um Chearta. Ní mór don atreorúchán seo tarlú laistigh de 6 mhí (a d'fhéadfadh an Coimisinéir um Chearta a shíneadh go dtí uasmhéid de 12 mí) ó dháta an ansmachta líomhanta
Chun breis faisnéise ar an íosráta pá náisiúnta tá Treoirleabhar Sonraithe ar an tAcht um Pá Íosta, 2000 (pdf) ar fáil nó déan teagmháil leis na Seirbhísí do Chustaiméirí um Chaidreamh san Ionad Oibre – féach ‘Cá háit a ndéanfaidh mé iarratas’ thíos.
(Seirbhísí Faisnéise, Údarás Náisiúnta um Chearta Fostaíochta roimhe sin)
An Roinn Post, Fiontar agus Nuálaíochta
Bóthar Uí Bhriain
Ceatharlach
Éire
Uaireanta Oscailte:Luan go hAoine 9.30rn go 5in
Teil: (059) 917 8990
Lóghlao: 1890 80 80 90
Láithreán Gréasáin: http://www.workplacerelations.ie/en/